خبر فوری
55 آنلاین عمومی کد خبر : ۶۹۸۳۰۲۷
تاریخ انتشار : ۴ مهر ۱۳۹۶ ساعت ۱۴:۲۶
چرا ایرانی‌ها مصرف گرا و تجمل گرا شده‌اند و میل به تجمل گرایی در طبقه متوسط بیشتر شده است. قبل از جواب این سؤال بهتر است دیدگاه‌هایی را در مورد مصرف مطرح کنیم و بر مبنای آن جامعه ایران را تحلیل کنیم؛ در این صورت تحلیل ما دقیق تر و...
۵۵آنلاین :

چرا ایرانی‌ها مصرف­گرا و تجمل­گرا شده‌اند و میل به تجمل­گرایی در طبقه متوسط بیشتر شده است. قبل از جواب این سؤال بهتر است دیدگاه‌هایی را در مورد مصرف مطرح کنیم و بر مبنای آن جامعه ایران را تحلیل کنیم؛ در این صورت تحلیل ما دقیق­تر و عمیق­تر خواهد بود.

سه نوع نگاه به مصرف وجود دارد و به نظرم هر وقت در مورد مصرف حرف می‌زنیم باید از این سه زاویه به جامعه ایران نگاه کنیم. اولین دیدگاه این هست که مصرف را در قالب یک مفهوم «انفعالی» مطرح می‌کند؛ به این صورت که افراد در فرآیند مصرف به کالا تبدیل می‌شوند و هویت کالا گونه و شیء گونه می‌یابند، مصرف فرد را به پاره­ای از طبیعت، به شیء تبدیل می‌کند و این نگاه را بیشتر مارکسیست‌ها دارند. هربرت مارکوزه می‌گوید: «مصرف­گرایی نیاز کاذب است. در واقع نیازی است که با نیازهای اصیل و حقیقی انسان فاصله دارد. لذا نظام سرمایه­داری این را ایجاد می‌کند که شما اتومبیل و خانه تغییر بدهی و عوض کنی، شما در آن لحظه با نیاز دروغین احساس می‌کنی باید خانه و اتومبیل­ات را عوض کنی، در واقع شما را مجبور می‌کند به نیازهای دروغین خود پاسخ بدهی و نتیجه آن یک جور از خود بیگانگی در فرد می‌شود. مصرف خودآگاهی و خلاقیت را از فرد می‌گیرد و در عوض به شما چیز ارزشمندی نمی‌دهد.»

نگاه دوم مصرف را از منظر «ارتباطی» می‌بیند و در واقع مصرف یا مصرف فرهنگی را شیوه­ای از ارتباط در نظر می‌گیرد. وبلن می‌گوید ثروت خیلی خوب است. مهم‌ترین عامل شهرت و منزلت در جامعه آمریکا شده است و آدم‌ها در جامعه وقتی دارا هستند این دارا بودن یک منزلت متفاوت و تشخص به آن‌ها می‌دهد. ولی در مقابل می‌گوید وقتی شما ثروتمند می‌شوید باید ثروت خود را به نمایش گذارید، مثلاً شما اتومبیل خوب دارید و باید این اتومبیل دیده شود. این‌ها نمادهایی هستند که منزلت را نشان می‌دهند. وقتی از مصرف حرف می‌زنیم در واقع فرضیه‌هایی در آن احیا می‌شود که الزاماً مثل گروه اول نیست. اینجا انگار شما با مصرفت خودتان را نشان می‌دهید. در واقع این ابزارها شما را معرفی می‌کند.

دسته سوم مصرف را در قالب نوعی ابداع مطرح می‌کند. انگار مصرف یک نوع تولید کنندگی است. نظریه­ای هست که در این مورد می‌گوید کالاها اصولاً ناتمام تولید می‌شوند. بقیه تولید مصرف کننده اتفاق می‌افتد. مثلاً چند وقت پیش در فضای مجازی تیشرتی که به چند زبان دنیا روی آن نوشته شده بود و از انتخاب دونالد ترامپ معذرت­خواهی کرده بود، وقتی این تیشرت کسانی که به عنوان مصرف کننده آن می‌خریدند انکار آن را ادامه می‌دادند تا تولید شود. مردم می‌توانند این تیشرت را در مجامع عمومی بپوشند. و مردم دیگر آن‌ها را بخرند و این حسی است که فکر می‌کنند تعداد زیادی از افراد به انتخاب ترامپ اعتراض دارند. تولید کالا در نوع نگرش ما تأثیر دارد و نوع نگرش شهروند به نوعی بازتولید یک کالا است.

در تبیین جایگاه مصرف از منظر جامعه شناسی باید به این سه دیدگاه توجه و تحلیل‌ها در این سه نگاه مطرح شود. حالا جامعه ایران از کدام منظر مصرفی شده است؟ بیشتر دیدگاه‌هایی که الان وجود دارد نگاه انتقادی به مصرف یا نگاه اول به مصرف است.

ماهیت جامعه ایران در یک دهه اخیر به شدت تغییر کرده است. ما به سمت یک نوع سرمایه­داری مصرف­گرا پیش می‌رویم و طبیعت این نوع نظام سرمایه­داری مصرف بیشتر است. نمونه این مصرف را در ایجاد مراکز خرید، هایپرمارکت­ها و مگامال­ها جست­وجو می‌کنم. در این فضاها با پدیده «خیرگی» مواجه هستیم که فرد تحت تأثیر فضا قرار می‌گیرد. در این محیط به لحاظ مطالعات روانشناسی افراد خود به خود مصرف کار می‌شوند و گذران اوقات فراغت در این محیط‌ها با مصرف همراه شده و به پیش می‌رود.

در این محیط‌ها عطش خرید به وجود می‌آید. این طبیعت آن محیط‌هاست که باید بیشتر مصرف شود. مصرف کمک بیشتری به زایش این محیط‌هاست. ساخت و بافت جامعه ایران تغییر کرده است. جامعه ایران ۴۰ سال قبل، بیشتر در روستاها زندگی می‌کردند ولی الان این سکونت برعکس شده است. طبیعت زندگی در شهرها مصرف است. حتی نسبت به قرن بیستم ماهیت شهرها فرق کرده است. اگر آن زمان به تولید و کارخانه فکر می‌کردند سرمایه­دار امروز بیشتر به کار خدمات فکر می‌کند. هرچه فضای خدماتی رشد می‌کند طبیعت این فضاهای مصرف بالاتر و بیشتر است. در کنار این بحث‌ها اتفاق دیگری در جامعه افتاده است. پدیده رقابت در مصرف یا طبقات اجتماعی یک نوع رقابت برای مصرف دارند. مصرف فقط مصرف کالا نیست. مثلاً گرفتن مدرک دانشگاهی نوعی رقابت است. این مسئله برای مردم دغدغه جدی شده است. فرد حاضر است خیلی از امکانات خود را از دست بدهد. تا مدرک تحصیلی بگیرد که حتی ممکن است کاربردی در آینده کاری او نداشته باشد.

فضای رقابتی در مدرک­گرایی، تصویری برای فرد ایجاد می‌کند که گویا در نبود این کالای مصرفی وی با تراژدی روبه­رو شده است.

البته همه جوامع در حال گذار هستند؛ جامعه موجودی زنده است و ایستا نیست. جامعه فرآیند. است و در این جامعه خیلی از مسائل تغییر کرده است. جامعه ایران گذارهای مختلفی را پشت سر گذاشته است. در این سه سال اخیر ورود شبکه‌های اجتماعی جامعه را تغییر داده و این نوعی گذار است. در هر مرحله­ای با پدیده‌های روبه­رواییم که روی بافت جامعه اثر می­گذارد. آنچه اهمیت دارد نوع نگاه و حرکت مردم جامعه نسبت به این تغییرات است. آسیب از اینجا شروع می‌شود. پدیده‌ها در ذات خود سو گیری ندارند ولی در عین حال به فرد هم بستگی دارد که چگونه از این پدیده استفاده می‌کند.

نهادهای اجتماعی در بر ساخت جامعه دخالت دارند؛ نهادهای آموزشی، خانواده و روشنفکران و رسانه‌ها رسالت اصلاح و تغییر را در جامعه به عهده دارند. اما چقدر این‌ها در فرآیند شکل­دهی آگاهی تاثیرگذار هستند. به نظر می‌رسد این نهادها ناکامی‌های جدی دارند. ما نسبت به پدیده روز دنیا تأخیر داریم. ما خود پدیده را داریم ولی نحوه استفاده از ان هنوز به ایران نیامده است.

به نظر می‌رسد که در جامعه ایرانی به نوعی با مدرسه­زدایی روبه­رو شده‌ایم. قبلاً ایوان ایلیچ این ایده را مطرح کرده بود که اگر بچه‌ها اتفاقی می‌افتد؟ نگاه جوانان روز آن دوره این بود که مفاهیم بنیادین و تحولات نظام سرمایه­داری را می‌فهمند و در مقابل آن ایستادگی می‌کنند؛ مثل پانک­ها و هیپی‌ها؛ ولی نسل جدید این نوع نگرش را ندارد که این چنین بیندیشد. جوان امروز چند کتاب عمیق می‌خواند؟ شاید هیچ. وقتی سطحی برخورد می‌کنند و ماهیت موضوع را درک نمی‌کنند چگونه انتظار هست که مفاهیم دقیق روز را بشناسند و نسبت به آن عکس­العمل نشان دهند. این جوانان امروز ایران به خوشی‌های زودگذر می‌اندیشند. مصرف­گرایی چون سیلی است که جامعه را با خود می‌برد و مردم گویی هیچ اختیاری از خود ندارند. نهادها هم منفعل شده‌اند، از رسانه تا نهاد آموزش. نه نهاد رسانه حرف عمیق و متفاوتی به مخاطب می‌گوید و نه نهاد خانواده یا مدرسه. همه باهم به سمت مصرف­گرایی حرکت می‌کنند و هیچ کس فرد را وادار به تأمل و تفکر نمی‌کند.


منبع : صدا
منبع این خبر (55 آنلاین) است و جستجوگر خبر سایت تیتر نو در قبال محتوای آن هیچ مسئولیتی ندارد. چنانچه محتوا را شایسته تذکر میدانید، خواهشمند است کد خبر (6983027) را همراه با ذکر منبع و موضوع به شماره 3000123095 پیامک بفرمایید.